Art. 134 i 135 ustawy o Policji — katalog kar dyscyplinarnych, terminy wszczęcia i przedawnienie karalności

Jeśli art. 132 ustawy o Policji mówi, za co policjant odpowiada, to art. 134 i 135 mówią, czym to grozi i do kiedy można za to ukarać. W praktyce obrony to właśnie te dwa przepisy najczęściej decydują o wyniku sprawy: czy kara jest współmierna, czy przełożony zmieścił się w 90 dniach, czy karalność już nie ustała. Poniżej omawiamy je razem z przepisami wykonawczymi (art. 134a–134i, 135a–135q), bo dopiero w komplecie dają pełny obraz.

Art. 134 — siedem kar dyscyplinarnych

Karami dyscyplinarnymi są:

1. upomnienie,
2. nagana,
3. ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby na zajmowanym stanowisku,
4. wyznaczenie na niższe stanowisko służbowe,
5. obniżenie stopnia,
6. ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby,
7. wydalenie ze służby.

Ustawa definiuje każdą z nich. Upomnienie i nagana to wytknięcie niewłaściwego postępowania przez przełożonego (art. 134a) — różnią się nazwą, ale prawnie działają tak samo. Ostrzeżenie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku to wytknięcie plus uprzedzenie, że kolejne przewinienie skończy się wyznaczeniem na niższe stanowisko lub surowszą karą (art. 134c). Wyznaczenie na niższe stanowisko oznacza odwołanie z dotychczasowego i powołanie na niższe — z utratą związanych z nim uprawnień i zakazem awansu do czasu zatarcia kary (art. 134d). Obniżenie stopnia to kara, której nie można orzec samodzielnie — tylko obok wyznaczenia na niższe stanowisko, ostrzeżenia o niepełnej przydatności do służby albo wydalenia (art. 134e ust. 2). Ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby (bez dopisku o stanowisku) to ostatnie ostrzeżenie przed wydaleniem (art. 134ea). Wydalenie ze służby oznacza zwolnienie z Policji (art. 134f).

Za jedno przewinienie wymierza się jedną karę; za kilka przewinień — jedną, odpowiednio surowszą (art. 134g).

Jak przełożony ma wymierzyć karę — art. 134h

Kara musi być współmierna do przewinienia i stopnia zawinienia. Ustawa każe uwzględnić okoliczności czynu, jego skutki (w tym negatywne następstwa dla służby), rodzaj i stopień naruszenia obowiązków, pobudki, zachowanie przed i po czynie, dotychczasowy przebieg służby, opinię służbową i okres pozostawania w służbie.

Okoliczności obciążające (ust. 2): działanie z motywacji zasługującej na szczególne potępienie albo w stanie nietrzeźwości lub po użyciu alkoholu; przewinienie przed zatarciem poprzedniej kary; poważne skutki, zwłaszcza istotne zakłócenie zadań Policji lub naruszenie jej dobrego imienia; działanie w obecności podwładnego, wspólnie z nim lub na jego szkodę.

Okoliczności łagodzące (ust. 3): nieumyślność; starania o zmniejszenie skutków; brak należytego doświadczenia lub umiejętności zawodowych; dobrowolne poinformowanie przełożonego o przewinieniu przed wszczęciem postępowania.

Dla obrony to lista kontrolna: każda z okoliczności łagodzących powinna zostać wprost nazwana i udokumentowana w wyjaśnieniach, a każda obciążająca, którą przełożony chce przypisać — zakwestionowana co do faktów. Uzasadnienie orzeczenia, które nie odnosi się do tych okoliczności, jest wadliwe i to jest gotowy zarzut odwoławczy.

Warto też pamiętać o odstąpieniu od ukarania (art. 135j ust. 5): jeżeli stopień winy lub szkodliwości nie jest znaczny, a właściwości osobiste i dotychczasowa służba uzasadniają przypuszczenie, że policjant będzie przestrzegał dyscypliny, przełożony może uznać winę, ale nie wymierzać kary. Orzeczenie o odstąpieniu usuwa się z akt po 6 miesiącach (art. 135q ust. 7).

Wykonanie kary i szczególne gwarancje przy wydaleniu

Karę wykonuje się niezwłocznie po uprawomocnieniu (art. 135o). Kary z pkt 4, 5 i 7 wykonuje się rozkazem personalnym: o przeniesieniu na niższe stanowisko, obniżeniu stopnia albo zwolnieniu ze służby. Prawomocne orzeczenie o ukaraniu trafia do akt osobowych.

Przy zamiarze wymierzenia wydalenia ze służby przełożony musi przed wydaniem orzeczenia wezwać obwinionego do raportu i wysłuchać go, z udziałem rzecznika; obwiniony może wskazać organizację związkową, której przedstawiciel-policjant weźmie udział w raporcie, a sprawozdanie rzecznika doręcza się wcześniej (art. 135j ust. 9). Pominięcie raportu — poza wyjątkami z ust. 10 — jest naruszeniem procedury. Przy odwołaniu od kar z pkt 4–7 wyższy przełożony ma obowiązek powołać trzyosobową komisję do zbadania orzeczenia, w której jednego członka wskazuje związek zawodowy (art. 135m).

Zatarcie kary — art. 135q

Zatarcie oznacza uznanie kary za niebyłą i usunięcie orzeczenia z akt osobowych. Terminy biegną od uprawomocnienia się orzeczenia:

• upomnienie i nagana — 6 miesięcy,
• ostrzeżenie o niepełnej przydatności na zajmowanym stanowisku — 12 miesięcy,
• wyznaczenie na niższe stanowisko — 18 miesięcy,
• ostrzeżenie o niepełnej przydatności do służby — 24 miesiące,
• obniżenie stopnia — w terminie kary, obok której je orzeczono.

Przy nienagannej służbie stwierdzonej w opinii przełożony może zatrzeć karę wcześniej — po upływie odpowiednio 3, 6, 9 albo 12 miesięcy (ust. 3); za męstwo, odwagę lub poważne osiągnięcia — w każdym czasie (ust. 4). Ponowne ukaranie przed zatarciem powoduje, że termin zatarcia poprzedniej kary biegnie na nowo (ust. 5). Wydalenie ze służby z natury rzeczy zatarciu nie podlega.

Praktyczna wskazówka: wcześniejsze zatarcie nie następuje automatycznie — zależy od decyzji przełożonego i od nienagannej służby stwierdzonej w opinii służbowej (art. 135q ust. 3). Warto o nie wystąpić, gdy tylko upłynie minimalny termin, bo kara niezatarta jest okolicznością obciążającą w każdej kolejnej sprawie.

Art. 135 — kiedy postępowania nie można wszcząć

Postępowania dyscyplinarnego nie wszczyna się, jeżeli (ust. 1): czynności wyjaśniające nie potwierdziły popełnienia przewinienia; upłynęły terminy z ust. 4 i 5; postępowanie o ten sam czyn tego samego policjanta zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się.

Do tego dochodzi kluczowy termin z ust. 3: postępowania nie wszczyna się po upływie 90 dni od dnia powzięcia przez przełożonego dyscyplinarnego wiadomości o popełnieniu przewinienia. Jeśli policjant z powodu nieobecności w służbie nie ma możliwości złożenia wyjaśnień, bieg tego terminu nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu do dnia stawienia się do służby (ust. 3a). Postanowienie o wszczęciu musi zawierać datę otrzymania przez przełożonego informacji o czynie (art. 134i ust. 6 pkt 9) — to od niej liczy się 90 dni, i to ją obrona sprawdza jako pierwszą, zestawiając z notatkami, meldunkami i korespondencją w aktach.

Skutek przekroczenia jest jednoznaczny: postępowanie wszczęte po terminie umarza się (art. 135ja ust. 1 pkt 2).

Przedawnienie karalności — 2 lata

Karalność przewinienia dyscyplinarnego ustaje z upływem 2 lat od dnia jego popełnienia (art. 135 ust. 4). Po tym terminie nie można wymierzyć kary — nawet w postępowaniu wszczętym prawidłowo — i postępowanie podlega umorzeniu (art. 135ja ust. 1 pkt 1). Dwa zastrzeżenia:

1. Zawieszenie postępowania wstrzymuje bieg dwuletniego terminu (ust. 4 zd. 2, art. 135h ust. 3c). Przełożony może zawiesić postępowanie z powodu długotrwałej przeszkody, a zawiesza je obowiązkowo przy przeniesieniu policjanta do innej jednostki. Obrona musi więc liczyć termin z uwzględnieniem okresów zawieszenia — i sprawdzać, czy zawieszenie z powodu „długotrwałej przeszkody" było zasadne, bo na takie postanowienie służy zażalenie (przy zawieszeniu z powodu przeniesienia — nie).
2. Czyn będący przestępstwem lub wykroczeniem: karalność dyscyplinarna nie ustaje wcześniej niż karalność karna (ust. 5). Przy czynach kwalifikowanych także jako przestępstwo dwuletni termin praktycznie nie działa.

Jest jeszcze jedna reguła, o której obwinieni rzadko wiedzą: orzeczenia o umorzeniu z uwagi na przedawnienie nie wydaje się, gdy zebrane dowody uzasadniają uniewinnienie (art. 135ja ust. 3). Policjant, który jest niewinny, ma prawo do uniewinnienia, a nie do umorzenia „z braku terminu" — i warto o to wnioskować, bo różnica w aktach jest istotna.

Terminy toku postępowania — kalendarz obrony

• Czynności wyjaśniające przed wszczęciem (gdy są wątpliwości co do czynu, kwalifikacji lub sprawcy): 30 dni, w szczególnych przypadkach do 60 dni; bez biegłych i bez czynności protokołowanych; kończą się sprawozdaniem z wnioskiem o wszczęcie, odstąpienie albo rozmowę dyscyplinującą (art. 134i ust. 4–4e).
• Czynności dowodowe po wszczęciu: miesiąc; wyższy przełożony może przedłużyć do 3 miesięcy, Komendant Główny — dłużej (art. 135h).
• Zażalenie na postanowienia rzecznika, w tym o oddaleniu wniosku dowodowego: 3 dni (art. 135f ust. 1 pkt 5 i ust. 8).
• Zapoznanie z aktami i wniosek o ich uzupełnienie: 3 dni od zapoznania (art. 135i ust. 5).
• Orzeczenie: sporządzane w 14 dni od zakończenia czynności dowodowych (art. 135j ust. 6).
• Odwołanie: 7 dni od doręczenia orzeczenia, do wyższego przełożonego za pośrednictwem tego, który orzekł (art. 135k). Rozpatrzenie w 30 dni, a przy komisji — 14 dni od jej sprawozdania (art. 135n ust. 3). Wyższy przełożony nie może zaostrzyć kary, chyba że orzeczenie rażąco narusza prawo lub interes służby (art. 135n ust. 6).
• Skarga do sądu administracyjnego: od orzeczenia i postanowienia kończących postępowanie (art. 138), w terminie 30 dni od doręczenia.
• Wznowienie: wniosek w 30 dni od dowiedzenia się o podstawie; nie później niż 10 lat od prawomocności — z wyjątkiem orzeczeń o wydaleniu, dla których limit 10 lat nie obowiązuje (art. 135r).

Pełny przebieg postępowania krok po kroku opisujemy w przewodniku po art. 132–144 ustawy o Policji.

Dobrowolne poddanie się karze — art. 135fa

Przy przewinieniu, którego okoliczności i wina nie budzą wątpliwości, przełożony może wydać orzeczenie bez wszczynania postępowania — ale tylko karą nie surowszą niż nagana i tylko za pisemną zgodą policjanta po jego wysłuchaniu (ust. 1–2). Po wszczęciu postępowania obwiniony może — do zakończenia pierwszego przesłuchania — złożyć wniosek o dobrowolne poddanie się karze upomnienia lub nagany (ust. 3–4). Od orzeczenia wydanego po uwzględnieniu takiego wniosku służy odwołanie w 7 dni — do przełożonego, który je wydał; jego złożenie uchyla orzeczenie i „odmraża" pełne postępowanie (ust. 6 i 8). Orzeczenie wydane bez wszczynania postępowania zaskarża się zwykłym odwołaniem do wyższego przełożonego, także w 7 dni. To narzędzie dla spraw drobnych i oczywistych — w zamian za rezygnację z pełnego postępowania policjant dostaje szybkie zakończenie i najłagodniejszą karę, która zatrze się po 6 miesiącach (albo po 3 przy nienagannej służbie).

Podsumowanie

Art. 134 ustanawia siedmiostopniową drabinę kar — od upomnienia po wydalenie — i wiąże przełożonego katalogiem okoliczności obciążających i łagodzących, których pominięcie w uzasadnieniu jest błędem podlegającym zaskarżeniu. Art. 135 wyznacza dwa zegary: 90 dni od powzięcia wiadomości na wszczęcie i 2 lata od czynu na wymierzenie kary, z zawieszeniem biegu na czas zawieszenia postępowania i wydłużeniem przy czynach będących przestępstwem. Między nimi mieści się kalendarz krótkich terminów — 3, 7, 14, 30 dni — którego dotrzymanie decyduje o skuteczności obrony równie często, jak merytoryka zarzutu.

Zespół JP Legal